Na etapie projektowania domu, podejmując decyzje dotyczące rozplanowania stolarki okiennej, zazwyczaj skupiamy się przede wszystkim na takich zagadnieniach jak liczba okien, ich kształt oraz ewentualnie ich rozmieszczenie w taki sposób, by pomieszczenie dało się wygodnie umeblować. Gdy zaś wybieramy same okna, kierujemy się przede wszystkim ich parametrami, estetyką oraz jakością wykonania. Tymczasem jest jeszcze jeden czynnik, który warto wziąć pod uwagę zarówno w fazie projektowania budynku, jak i zamawiania gotowych produktów – ekspozycja okien na poszczególne strony świata.
Na co ma wpływ ekspozycja okien?
To kierunek świata, na który skierowane są okna, w dużej mierze przesądza o tym, jak dobrze doświetlone będzie pomieszczenie. Ekspozycja okien wpływa na to, o jakiej porze dnia do pokoju będzie wpadać najwięcej światła. Duża ilość światła słonecznego dostającego się do domu z kolei w naturalny sposób dogrzewa pomieszczenie: tym samym może z jednej strony poprawić bilans energetyczny budynku, z drugiej – doprowadzić do nadmiernego nagrzewania się wnętrza domu latem.
Ekspozycja okien a projekt domu
O ile kupując gotowe mieszkanie nie mamy wielkiego wpływu na ekspozycję okien, o tyle budując dom, możemy podjąć w tym względzie przemyślaną decyzję – tak, by podnieść poziom domowego komfortu oraz przy okazji zaoszczędzić na rachunkach za ogrzewanie i prąd. Przede wszystkim należy uwzględnić poziom nasłonecznienia przy planowaniu układu pomieszczeń i ich przeznaczenia. Zadbajmy na przykład, by okna salonu wychodziły raczej na południe niż północ (co zapewni nam więcej światła) i nie umieszczajmy okien sypialni w ścianie zachodniej (by uniknąć nagrzewania sypialni wieczorem). Kolejną kwestią jest właściwe zaprojektowanie tarasu.
Może się zdarzyć, że zadaszony taras doprowadzi do sytuacji, w której w pomieszczeniu zrobi się zbyt ciemno. Najlepsze rozwiązanie w takiej sytuacji to umieszczenie go od strony południowej, zastosowanie dużych przeszkleń oraz zadbanie, by w pomieszczeniu, którego okna wychodzą na taras, znalazło się także przynajmniej jeszcze jedno okno – umiejscowione w innej ścianie niż to wychodzące na taras, tak by nie znajdowało się nad nim zadaszenie.
Okna południowe zapewnią dobre naświetlenie pomieszczeń
Okna wychodzące na południe zapewniają najlepsze doświetlenie wnętrz. Ekspozycja południowa okien przynosi korzyści przede wszystkim zimą: padające na szyby światło dogrzewa pomieszczenie, a tym samym poprawia bilans energetyczny budynku. W związku z tym bardzo często domu energooszczędne projektowane są w taki sposób, by okna (zwłaszcza duże przeszklenia) wychodziły właśnie na południe. Duże ilości naturalnego światła pozwalają zaoszczędzić na prądzie (pomieszczenie jest dłużej jasne i nie wymaga dodatkowego oświetlania), są także przydatne przy wykonywaniu czynności takich jak czytanie.
Warto zadbać o ekspozycję południową pomieszczeń takich jak salon (zwykle to duże pomieszczenie, z większymi oknami) albo pokój dziecięcy (słońce pozytywnie wpływa na samopoczucie, warto również zapewniać młodym oczom jak najlepsze, naturalnie oświetlenie na przykład przy odrabianiu lekcji). Ekspozycja południowa może być szczególnie problematyczna w przypadku okna w kuchni, zwłaszcza niewielkiej. Podczas gotowania i używania piekarnika często podnosi się w niej temperatura, co w połączeniu z oknami wychodzącymi na południe może sprawić, że latem w kuchni będzie zbyt gorąco. Aby latem ograniczyć nadmierne nagrzewanie pomieszczeń, warto zadbać o dobre osłony okienne – na przykład rolety zewnętrzne.
Okna północne - stały poziom naświetlenia
W pomieszczenia, których okna wychodzą na północ, poziom nasłonecznienia jest zwykle mniejszy niż w przypadku pokojów z ekspozycją okien południową czy zachodnią. W takich pomieszczeniach poziom doświetlenia jest podobny przez większość dnia. W przypadku domów pasywnych nie poleca się umieszczania okien od strony północnej – zwłaszcza jeśli mają to być okna duże. Jeśli nasze okna wychodzą na północ, a troszczymy się o bilans energetyczny budynku, warto rozważyć zakup maksymalnie energooszczędnych szyb.
W pomieszczeniu, którego okna wychodzą na północ, można urządzić na przykład sypialnię: rankiem nie będzie nas budzić słońce, za dnia łatwiej zapewnić dobre zaciemnienie pomieszczenia na drzemkę, sypialnia nie będzie też nagrzewać się wieczorem, tuż przed pójściem spać. Innym pomysłem jest zagospodarowanie takiego pokoju na gabinet – dzięki równomiernemu naświetleniu praca przy komputerze czy dokumentach będzie łatwiejsza. W przypadku okien o ekspozycji na wschód/zachód/południe zawsze przez kilka godzin w ciągu doby duże ilości ostrego światła mogą razić osobę pracującą albo świecić prosto w monitor, a z kolei zaciągnięcie rolet może oznaczać, że w gabinecie zrobi się za ciemno. Przy oknach o ekspozycji północnej taki problem nie istnieje. Ekspozycja północna nie powinna przeszkadzać również w łazience, toalecie i kuchni.
Okna wschodnie - wiele światła rankiem
Na okna wychodzące na wschód pada bardzo wiele światła w godzinach rannych, później zaś w pomieszczeniu robi się ciemniej. Poranne światło nie jest tak intensywne jak to popołudniowe, pokoje z oknami wychodzącymi na wschód nagrzewają się więc mniej niż te z ekspozycją okien na południe lub zachód.
Ekspozycja wschodnia to dobre rozwiązanie w przypadku kuchni – zwykle do gotowania zabieramy się popołudniu, gdy poziom oświetlenia światłem słonecznym (a więc i nagrzania) pomieszczenia będzie już niższy, za to śniadanie będziemy mogli zjeść przy dobrym, naturalnym oświetleniu. Umieszczenie sypialni w pokoju z oknami wychodzącymi na tę stronę świata, wymaga natomiast zaopatrzenia się w dobre rolety, gwarantujące pełne zaciemnienie (najlepiej rolety zewnętrzne). Inaczej musimy liczyć się z tym, że rankiem będzie nas budzić światło, wcześnie wpadające do sypialni. Gabinet czy jadalnia również mogą zostać z powodzeniem urządzone w części wschodniej domu, w takim wypadku jednak warto zadbać o dobre oświetlenie elektryczne – późnym popołudniem w pokojach z oknami wschodnimi może zacząć robić się ciemno.
Okna zachodnie, czyli wieczorne nasłonecznienie
Światło późnym popołudniem i wieczorem, zwłaszcza w lecie, bywa ostre. To dlatego ekspozycja na zachód bywa wyjątkowo problematyczne: wiąże się z nagrzewaniem pomieszczeń w najcieplejszych miesiącach, a światło może razić osoby przebywające w pokojach.
Powinniśmy unikać umieszczania gabinetu, sypialni, kuchni lub pokoju dziecięcego tak, że ich okna będą wychodziły na zachód. W pomieszczeniach, w których pracujemy, ekspozycja zachodnia jest niekorzystna, bowiem wieczorne światło jest bardzo uciążliwe. W przypadku sypialni, pokój nagrzeje się tuż przed zmrokiem, co zmniejszy komfort snu (szczególnie w lecie, kiedy dzień jest długi). Z kolei w kuchni, której okna wychodzą na zachód, podczas przygotowywania obiadu czy kolacji może robić się wyjątkowo gorąco.
Okna dachowe a nasłonecznienie pomieszczeń
Odrębną sprawą są okna połaciowe. Ze względu na swoją specyfikę, związaną z umieszczeniem ich w dachu, światło pada na nie przez większą część dnia – przede wszystkim popołudniu (zwłaszcza, jeśli umieszczone są na południowej lub zachodniej stronie dachu). W związku z tym pomieszczenia, w których zamontowano okna dachowe mają tendencje do nadmiernego nagrzewania się. Okna dachowe rzadko też zapewniają równomierne oświetlenie całego wnętrza (zwłaszcza w przypadku dużych pokoi).
O naświetleniu pomieszczenia nie decyduje wyłącznie ekspozycja okien
Należy pamiętać, że chociaż ekspozycja okien ma największy wpływ na to, ile światła wpadnie przez szybę do wnętrza domu, nie jest jedynym czynnikiem determinującym stopień naświetlenia. Liczą się także parametry pakietu szybowego, konkretnie przepuszczalność światła – opisywana jako L – oraz całkowita przepuszczalność energii słonecznej – opisywana jako g. Im wyższe wartości L i g, tym więcej światła i energii słonecznej przepuszczą okna. Warto zauważyć, że wysoki poziom przepuszczalności energii pomaga w naturalny sposób dogrzać pomieszczenie (zwłaszcza w przypadku okien wychodzących na południe), z drugiej strony jednak – latem może sprawiać, że w domu szybko zrobi się gorąco.
Na stopień nasłonecznienia ma również wpływ otoczenie. Rosnące za oknami drzewa, krzewy, zadaszenie tarasu albo bliskość innych budynków mogą zmniejszyć ilość słońca, jaka dostanie się do pomieszczenia. Przepisy regulują minimalną dopuszczalną odległość między budynkami przeznaczony do pobytu ludzi – musi ona umożliwiać naturalne oświetlenie wnętrz. W przypadku drzew czy tarasu, musimy zaplanować je tak, by w przyszłości nie okazało się, że nadmiernie ograniczają dostęp do dziennego światła.
Urządzanie domu i ogrodu a okienna ekspozycja
Ekspozycję okien warto brać pod uwagę meblując wnętrza, zagospodarowując ogród oraz wymieniając okna. Ustawiając meble, zastanówmy się, czy jeśli słońce będzie padać pod określonym kątem, nie zmniejszy to komfortu ich użytkowania. Na przykład, jeśli okna gabinetu wychodzą na zachód, ustawienie biurka przodem do okna, może oznaczać, że podczas pracy wieczorem może nas razić światło. Umiejscowienie telewizora naprzeciwko okna w pomieszczeniach, których okna wychodzą na południe lub zachód – może utrudnić oglądanie telewizji, ponieważ słońce będzie odbijało się od ekranu. Jeśli w już gotowym budynku okna mają, naszym zdaniem, niewłaściwą ekspozycję, dobrym rozwiązaniem mogą być rolety dające duże możliwości w zakresie regulowania ilości światła wpadającego do domu.
Urządzając ogród pilnujmy, aby sadzić pod oknami wyłącznie odpowiednie rośliny. Częstym problemem okazują się na przykład iglaki: nierozważnie posadzone po kilkunastu latach rozrastają się i przysłaniają okna, a ich wycinka bywa problematyczna. Starajmy się nie sadzić żadnych roślin, które wyrosną wysoko, pod oknami wychodzącymi na północ i wschód – nasłonecznienie od tych stron i tak jest stosunkowo niskie, lepiej więc nie zmniejszać ilości światła, jaka dostanie się do domu. W przypadku okien wychodzących na zachód albo południe, możemy rozważyć posadzenie w ich pobliżu roślin liściastych – latem będą zatrzymywać część światła słonecznego i przy okazji ograniczą nagrzewanie się pomieszczeń, zimą zaś „zgubią” liście, dzięki czemu słońce będzie mogło dogrzewać pomieszczenia.
Wybór okien a ich ekspozycja
Jeśli planujemy wymianę okien – powinniśmy wziąć pod uwagę ekspozycję okien, dopasowując współczynnik przenikania światła i energii słonecznej do strony świata, na którą wychodzą okna (a także do przeznaczenia pomieszczenia). Na przykład gdy chcemy poprawić bilans energetyczny budynku, maksymalnie energooszczędny pakiet czteroszybowy, nie będzie dobrym wyborem od strony południowej – przepuszcza bowiem mniej światła i energii słonecznej, przez co słońce będzie w mniejszym stopniu dogrzewać pomieszczenie.
Jeśli projektujesz dom albo szykujesz się do zakupu mieszkania – pamiętaj, że strona świata, na którą wychodzą okna, nie jest bez znaczenia. Podczas budowy domu warto omówić z architektem najlepsze rozwiązania, a oglądając potencjalne mieszkania, dobrze zastanowić się, czy w mieszkaniu nie będzie zbyt ciemno.
